Wokół lubelskiego wzgórza zamkowego znów zabrzmi „Fuga śmierci” Paula Celana. 3 listopada 2026 roku uczestnicy przejdą trasą dawnego żydowskiego Lublina, zatrzymując się przy miejscach związanych z jego historią. Misterium „Lublin. Fuga śmierci” rozpocznie się o godz. 9:00 w miejscu dawnej Wielkiej Synagogi Maharszala. Poezja, głosy świadków i rytm wystukiwany na drewnianych klawesach przypomną o ofiarach tragicznych wydarzeń z listopada 1943 roku.

Misterium przygotowane przez Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN” upamiętnia ofiary niemieckiej operacji „Erntefest”, przeprowadzonej 3 i 4 listopada 1943 roku na Majdanku oraz w obozach w Trawnikach i Poniatowej. Wspólna trasa prowadzi wokół wzgórza zamkowego, wzdłuż dawnych ulic Jatecznej i Szerokiej. Kolejne przystanki łączą historię żydowskiego Lublina z poezją i wspomnieniami świadków.

Od dawnej Wielkiej Synagogi do placu Zamkowego

Pierwszy odcinek trasy prowadzi z miejsca dawnej Wielkiej Synagogi Maharszala pod mural przy rzece Czechówce. Zostanie tam odczytany wiersz Jakuba Glatsztejna „Umarli nie chwalą Boga”, w tłumaczeniu z jidysz Moniki Adamczyk-Garbowskiej. W utworze Lublin staje się dla poety obrazem Zagłady.

Stamtąd uczestnicy przejdą na plac Zamkowy, gdzie zabrzmi audycja z Detektora Pamięci, przygotowana na podstawie relacji świadków wydarzeń z 3 listopada 1943 roku. Następnie Chór Ergo Cantemus II Liceum Ogólnokształcącego im. Hetmana Jana Zamoyskiego pod dyrekcją Ireny Sołtan-Wąsik wykona „Fugę śmierci” Paula Celana.

Wspólne przejście w rytmie „Fugi śmierci”

Charakterystycznym elementem misterium jest powtarzający się rytm, który uczestnicy wystukują podczas przejścia. Służą do tego specjalnie przygotowane klawesy – opieczętowane drewniane deseczki. Ich dźwięk towarzyszy wspólnemu przemierzaniu miejsc związanych z historią żydowskiego Lublina.

Deseczki będzie można zachować na pamiątkę. Podczas wydarzenia dostępna będzie także specjalna pieczątka przygotowana z okazji misterium. Osoby posiadające kalendarze „W kręgu Bramy” mogą zabrać je ze sobą, aby umieścić w nich pamiątkowy stempel.

Tragiczne wydarzenia z 3 i 4 listopada 1943 roku

3 i 4 listopada 1943 roku Niemcy zamordowali 42 tysiące żydowskich więźniów obozów na Majdanku, w Trawnikach i Poniatowej. Na Majdanku zginęło 18 tysięcy osób, w Trawnikach 10 tysięcy, a w Poniatowej 14 tysięcy. Operacja nosiła kryptonim „Erntefest”, czyli „Dożynki”, i była ostatnim etapem akcji „Reinhardt”, rozpoczętej w Lublinie 16 marca 1942 roku.

Podczas egzekucji na Majdanku sprawcy odtwarzali przez megafony muzykę, aby zagłuszyć odgłosy strzałów i krzyki ofiar. Opis tej egzekucji stał się bezpośrednią inspiracją dla Paula Celana do napisania „Fugi śmierci”, jednego z najważniejszych utworów poetyckich poświęconych Zagładzie. To właśnie związek wiersza z listopadową tragedią stanowi punkt wyjścia lubelskiego misterium.

Wydarzenie odbyło się po raz pierwszy 3 listopada 2024 roku. Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN” chce w ten sposób zachować pamięć o ofiarach operacji „Erntefest” oraz o około dwóch milionach Żydów zamordowanych podczas całej akcji „Reinhardt”.

Misterium „Lublin. Fuga śmierci” – termin i miejsce rozpoczęcia

Tegoroczne misterium odbędzie się we wtorek, 3 listopada 2026 roku, o godz. 9:00. Początek wydarzenia wyznaczono w miejscu dawnej Wielkiej Synagogi Maharszala w Lublinie. Trasa poprowadzi pod mural przy Czechówce, a następnie na plac Zamkowy.