Misterium „Lublin. Fuga śmierci”

Misterium „Lublin. Fuga śmierci” to wspólne przejście wokół wzgórza zamkowego, poświęcone pamięci Żydów zamordowanych podczas niemieckiej operacji „Erntefest”. W programie spotykają się poezja Jakuba Glatsztejna i Paula Celana, nagrane relacje świadków historii oraz rytm wystukiwany przez uczestników na drewnianych klawesach. Wydarzenie przygotowuje Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”.

Tegoroczne misterium rozpocznie się we wtorek, 3 listopada 2026 roku, o godzinie 9:00 w miejscu, w którym znajdowała się Wielka Synagoga Maharszala. Trasa obejmie okolice dawnej synagogi, mural przy rzece Czechówce i plac Zamkowy. Wspólne przejście poprowadzi śladami dawnych ulic Jatecznej i Szerokiej.

Poezja i głosy świadków na trasie misterium

Po rozpoczęciu spotkania przy dawnej Wielkiej Synagodze uczestnicy udadzą się pod mural nad Czechówką. W tym miejscu zostanie przeczytany wiersz Jakuba Glatsztejna „Umarli nie chwalą Boga”. Zabrzmi on w przekładzie z jidysz autorstwa Moniki Adamczyk-Garbowskiej. W utworze poety Lublin staje się obrazem Zagłady.

Kolejnym przystankiem będzie plac Zamkowy. Uczestnicy wysłuchają tam audycji z Detektora Pamięci, opartej na relacjach świadków historii dotyczących wydarzeń z 3 listopada 1943 roku.

Kulminacją misterium będzie rytmiczne, chóralne odczytanie „Fugi śmierci” Paula Celana w tłumaczeniu Piotra Lachmana. Utwór wykona Chór Ergo Cantemus II Liceum Ogólnokształcącego im. Hetmana Jana Zamoyskiego pod dyrekcją Ireny Sołtan-Wąsik.

Rytm wspólnego przejścia

Podczas przemarszu uczestnicy będą wystukiwać powtarzający się, ostinatowy rytm. Posłużą do tego specjalnie przygotowane klawesy: opieczętowane drewniane deseczki. W ten sposób osoby idące wokół wzgórza zamkowego włączą się w dźwiękową część misterium, towarzyszącą przejściu między kolejnymi miejscami programu.

Deseczki będzie można zabrać ze sobą do domu.

Pamięć o ofiarach operacji „Erntefest”

3 i 4 listopada 1943 roku Niemcy zamordowali około 42 tysięcy Żydów w obozach na Majdanku, w Trawnikach i Poniatowej. Na Majdanku i w Trawnikach egzekucje odbyły się 3 listopada, a w Poniatowej następnego dnia. Na Majdanku zginęło około 18 tysięcy osób, w Trawnikach 10 tysięcy, a w Poniatowej 14 tysięcy. Ofiary prowadzono nad przygotowane wcześniej rowy. Na Majdanku i w Trawnikach sprawcy emitowali przez głośniki muzykę, aby zagłuszyć strzały i krzyki mordowanych.

Operacja „Erntefest”, której kryptonim oznacza „Dożynki”, była końcowym etapem akcji „Reinhardt”. Rozpoczęta w marcu 1942 roku akcja pochłonęła około dwóch milionów żydowskich ofiar. Lubelskie misterium upamiętnia zarówno zamordowanych podczas listopadowych egzekucji, jak i ofiary całej akcji „Reinhardt”.

Pierwsze misterium „Lublin. Fuga śmierci” odbyło się 3 listopada 2024 roku. W jego centrum pozostaje zestawienie wiersza Celana z pamięcią o wydarzeniach z 3 i 4 listopada 1943 roku.